'Eisernen Kreuz' czyli  'Żelazny Krzyż'

 

Powrót do spisu

 

Strona główna

kreutz_I_klasy.jpg (15806 bytes)  
Krzyż I klasy

  Nie ma chyba na świecie armii, dla której państwo nie ustanowiłoby najwyższego odznaczenia wojskowego. Taki medal jest jednym z najważniejszych odznaczeń państwowych i jest nadawany według rang i znaczenia czynów dokonanych na polu walki lub poza nim, ale mających związek z prowadzeniem wojny. W wypadku Polski jest to Krzyż Virtuti Militari, Wlk. Brytanii - Krzyż Wiktorii, a w wypadku Niemiec - Krzyż Żelazny. I właśnie o tym ostatnim traktuje niniejszy artykuł.

        Order ustanowiono 10 marca 1813 r. jako odznaczenie wojenne dla ludzi, których król prowadził wojnę przeciwko Francji Napoleona. Zaprojektował go Karl Friedrich Schinkel ( 1781-1841 ). Ten niemiecki architekt i malarz dał m.in. początek takim przedsięwzięciom jak Werderche Kirche w Berlinie, zamek w Kamieńcu Ząbkowieckim czy przebudowa zamku w Kórniku. 

         Utworzono trzy rodzaje medalu:

-      Krzyż Żelazny II klasy ( das Eisernes Kreuz II. Klasse )

-      Krzyż Żelazny I klasy ( das Eisernes Kreuz I. Klasse )

-      Wielki Krzyż Orderu Żelaznego Krzyża ( das Grosskreuz des Eisernen Kreuzes )

        Nadano mu następujący wygląd. W środku znajdowały się skrzyżowane 3 liście dębu. W górnej jego części umieszczono inicjały panującego wówczas króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III ( FW ). U dołu umieszczono rok przystąpienia Prus do koalicji antyfrancuskiej. Rewers pozostał ‘czysty’. Nie posiadał żadnych symboli. Początkowo planowano, że medal będzie zupełnie czarny. Stwierdzono jednak, że przyda mu się srebrna obwódka. Uzasadniano to potrzebą dostrzeżenia go w ciemności. Kolory wstążki i tasiemki odpowiadały barwom narodowym Prus. Na przemian pionowo umieszczono dwa cienkie pasy, odpowiednio: czarny i biały, następnie szeroki czarny i znowu dwa cienkie: biały i czarny. Wersja niekombatancka miała barwy ułożone w odwrotnej kolejności. KŻ II klasy noszono za pomocą wstążki, I klasy dzięki zapięciu a najwyższy WKŻK za pomocą tasiemki przy szyi. Bardzo często żołnierze nosili głównie samą wstążkę KŻ II klasy przewiązaną przez środkowy otwór do guzika w mundurze. Tradycja ta przetrwała do drugiej wojny światowej. Z powodu zapięcia  I klasa nie posiadał rewersu. Rozmiarem był identyczny w stosunku do II klasy. WKŻK był wyraźnie większy.

        W czasie wojny z Napoleonem od 1813 do 1815 r. nadano 16.131 KŻ II klasy, 668 I klasy i 5 WKŻK. Pierwszym żołnierzem, który otrzymał Krzyż II klasy był major von Borcke z 1. Pomorskiego Pułku Piechoty, 2 kwietnia 1813 r. Pierwszy Krzyż I klasy został nadany 17 kwietnia 1813 r. porucznikowi von Helwigowi z 9. pułku huzarów. Pierwsza kobieta otrzymała KŻ 3 czerwca 1814 r. w  wieku 25 lat. Była nią plutonowa Auguste Friederike Krüger. Pierwszym kawalerem WKŻK był feldmarszałek Gebhard Lebrecht Blücher von Wahlstatt. Także specjalnie dla niego w uznaniu jego zasług utworzono specjalną odmianę: Złotą Gwiazdę orderu Żelaznego Krzyża ( Eisernes Kreuz mit Goldenen Strahlen ). Otrzymał ją po zwycięstwie pod Waterloo. Było to swego rodzaju okucie do najwyższego odznaczenia wojennego Prus. Drugi taki przypadek miał miejsce w 103 lata później. Podczas I wojny światowej jako drugi i ostatni otrzymał gwiazdę feldmarszałek Paul von Beneckendorff und von Hindenburg. Obie nazywano odpowiednio: ‘Bluecherstern’ i ‘Hindenburgstern’.

           Co ciekawe w historii  miał być jeszcze jeden kawaler Złotej Gwiazdy. Specjalnie dla tej osoby ją przygotowano i przetrwała ona do dziś. Tą osobą był nie kto inny tylko sam marszałek Rzeszy Herman Goering. Miał ją otrzymać za zwycięstwo Luftwaffe w bitwie o Brytanię w 1940 r.

                Nikt nie myślał, że odznaczenie będzie jeszcze kiedyś reaktywowane. Było stworzone z myślą o wojnie z Napoleonem. Historia jednak chciała inaczej. Zresztą Prusacy znowu walczyli z Napoleonem, tylko że III w wojnie francusko- pruskiej lat 1870-71. Podczas jej trwania nadano 43.242 KŻ II klasy, 1.319 I klasy i 9 WKŻK. Wśród kawalerów tego ostatniego znajdowali się między innymi cesarz Wilhelm I i feldmarszałek hrabia Helmuth von Moltke. Na awersie nowego medalu umieszczono w centrum literę ‘W’ od imienia cesarza, u góry koronę, zaś u dołu rok 1870 ( początek wojny ). Rewers był identyczny w stosunku do awersu z 1813 r.

       Trzecim przełomowym konfliktem była I wojna światowa, podczas której trwania udekorowano 5.196.000 żołnierzy KŻ II klasy, 218.000 I klasy i 5 WKŻK. Jedyną ważniejszą różnicą w stosunku do odznaczenia z poprzedniej wojny było umieszczenie na awersie roku 1914.

       Dotąd istniały trzy odmiany medalu. Jednakże z dniem rozpoczęcia II wojny światowej na rozkaz wodza III Rzeszy utworzono Krzyż Rycerski Orderu Żelaznego Krzyża                           ( Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes ). Wypełnił on lukę pomiędzy KŻ I klasy a KWŻK. Miał ogromne znaczenie propagandowe. Nadawano go wyłącznie żołnierzom - najczęściej i najchętniej tym z elitarnych jednostek. O jego przyznaniu informowano w najważniejszych gazetach i urządzano ceremonie. Wydawano nawet pocztówki przedstawiające kawalerów tego prestiżowego orderu.

       Hierarchia medali przez całą wojnę ukształtowała się następująco:

-          KŻ II klasy

-          KŻ I klasy

-          KRŻK ( RK - ustanowiony 1.IX.1939 r. )

-          Liście Dębu do KR ( Eichenlaub zum RK - ust. 8.VII.1940 r. )

-          Miecze do Liści Dębu KR ( Eichenlaub mit Schwertern zum RK - ust. 21.VI.1941 r. )

-          Brylanty do Liści Dębu z Mieczami KR ( Eichenlaub mit Schwertern und Brillanten zum RK - ust. 15.VII.1941 r. )

-          Złote Liście Dębu z Brylantami i Mieczami KR ( Goldenen Eichenlaub mit Schwertern und Brillanten zum RK - ust. 29.XII.1944 r. – planowano nadanie 12 osobom, ale ostatecznie jedynym kawalerem był płk Hans Urlich Rudel )

-          WKŻK ( nadany tylko Goeringowi za pokonanie lotnictwa Francji )

 

        Warto przy tej okazji zaznaczyć, że 28.IX.1941 r. ustanowiono Niemiecki Krzyż w Złocie i Srebrze ( Deutsches Kreuz in Gold / Silber ). Oba odznaczenia były noszone za pomocą zapięcia na prawej kieszeni munduru. Chociaż źródło niemieckie podaje, że nie należy uznawać ich w hierarchi omawianego medalu to jednak powszechnie przyjmuje się, że znajdują się pomiędzy KŻ I klasy a KR. Złoty Krzyż, podobnie jak pozostałe medale, otrzymywali żołnierze za szczególne akty odwagi, które jednak nie były godne wyróżnienia KR. Natomiast Srebrny Krzyż często przyznawano za wybitną służbę dowódczą.

        Żródła często nie są zgodne co do ilości nadań. Generalnie można przyjąć, że w okresie II wojny światowej nadano ok. 3.000.000 Krzyży II klasy i ok. 450.000  I klasy. Krzyży Rycerskich nadano 7.361. Liści Dębu nadano w sumie 890, Mieczy do Liści Dębu nadano razem 160, a Brylantów 27.

        W ostatnim największym konflikcie ludzkości wygląd najwyższego niemieckiego odznaczenia uległ wyraźnej zmianie. Przede wszystkim zlikwidowano wszystkie symbole władzy monarszej. W centrum awersu umieszczono swastykę co spowodowało dosyć wyraźne pogrubienie sylwetki. U dołu umieszczono rok rozpoczęcia wojny: 1939. Na rewersie pozostał jedynie u dołu rok 1813 jako przypomnienie początku tradycji tego medalu. Ostatecznie I i II klasa miały średnicę 44 mm, KRŻK miał 48 mm a WKŻK rozciągał się na szerokość 63 mm. Na wstążce i tasiemce szeroki pas czerni został zastąpiony czerwonym. Hitler tłumaczył to usymbolizowaniem przelanej niemieckiej krwi podczas I wojny światowej. Przy okazji otrzymane kolory ( czarny, biały i czerwony ) stanowiły barwy narodowe Niemiec nazistowskich. Władze nie ustanowiły niekombatanckiej wersji KŻ. Ustanowiono jednak Wojenny Krzyż Zasługi   ( Das Kriegsverdienst Kreuz ), którego barwy wstążki były dokładnie odwrotnie ułożone w stosunku do KŻ. W ten sposób nawiązano do tradycji odwrotności ułożenia czarno-białych pasków na wersji niekombatanckiej z poprzednich wojen.

       Medal dostawali między innymi żołnierze za wybitne akty odwagi i niebywałe osiągnięcia na polu walki. O nadanie występował dowódca oddziału. W zależności od wielkości i wyjątkowości osiągnięcia można było zostać osobiście udekorowanym przez generała, marszałka a nawet samego Hitlera. Żołnierze za własne pieniądze zakupowali często oficjalną kopię, którą nosili a oryginał przechowywali w bezpiecznym miejscu nie narażając go na zniszczenie.

. Wszelkim służbom mundurowym jak: strażakom, policjantom, kolejarzom, członkom HJ, kobietom z formacji pomocniczych przysługiwały I i II klasa. Oczywiście najważniejsze nadania obejmowały wyższych dowódców za osiągnięcia w dowodzeniu i planowanie zwycięskich bitew.  

       Dla weteranów I wojny światowej, którzy zostali odznaczeni KŻ I lub II klasy ustanowiono okucie ( Wiederholungsspange ) w postaci rzymskiego orła ze swastyką    ( hoheitszeichen ) i datą: 1939 u dołu. Weteran, który nosił KŻ z I wojny po przyznaniu mu kolejnego tej samej klasy już w II wojnie otrzymywał go, ale mógł nosić ‘pierwszowojenny’ z okuciem. W wypadku drugiej klasy okucie było noszone na wstążce. Przy I klasie noszono je nad odznaczeniem. 

         Do końca I wojny światowej KŻ I klasy, a tym bardziej WKŻK był nadawany tylko i wyłącznie oficerom i wyższym dowódcom. Ci zaś zazwyczaj wywodzili się z szeregów dumnej pruskiej szlachty z przedimkiem ‘von’ poprzedzającym nazwisko. Pozostali mogli liczyć na wyróżnienie II klasą. Co ciekawe Hitler był jednym z dość nielicznych wyjątków w dziejach I wojny, który został odznaczony I klasą nie będąc oficerem czy szlachcicem. Można to dostrzec na bardzo licznych zdjęciach. Stało się tak dzięki poparciu i znajomościom jego sierżanta z wojska Maxa Amanna, który zresztą później będzie wydawał jego książkę.

        Już jako wódz III Rzeszy Hitler głosił konieczność zatarcia wszelkich różnic wynikających z urodzenia i poczucia dumy szlacheckiej. Znalazło to właśnie odzwierciedlenie w nowej formie promocji i wyróżnień. Zmieniono możliwości przyznawania odznaczeń. Nie liczyło się pochodzenie, urodzenie, zamożność, wykształcenie, a nawet stopień. I tak zdarzyło się, że świeżutki Krzyż Rycerski zadyndał pod szyją dziewietnastoletniego szeregowca Afrika Korps Guenthera Halma, który zniszczył zdobyczną sowiecką armatą p-panc kalibru 76,2 mm 9 brytyjskich czołgów w trakcie jednego starcia ( ! ).  

          Oficerowie i wyżsi dowódcy byli odznaczani kolejnymi ‘okuciami’ do KR.

Najwyższą odmianą KR wyróżniony został ulubieniec Hitlera i as wśród pilotów ‘Stukasów’, pułkownik Hans Ulrich Rudel. Podczas wojny zniszczył ponad 500 czołgów, głównie sowieckich w tym 30 mając już jedną nogę ( ! ), 150 dział różnego rodzaju i ok. 1000 innych celów, w tym samolotów na ziemi. Miał nawet na koncie sowiecki krążownik, niszczyciel i pancernik ‘Marat’ trafiony bombą w komin w samo centrum jego wnętrza. Ciężko uszkodził również pancernik ‘Rewolucja Październikowa’. Strącił 11 samolotów a sam zestrzelony 30 razy ( ! ) wracał zawsze do swoich. Rosjanie wysłali za nim list gończy rodem z westernów w stylu: żywy lub martwy, wysoka nagroda. Hitler mówił o nim nawet jako o swoim przyszłym następcy. On jednak latał jeszcze do samego końca wojny z drewnianą protezą nogi i dyndającym przy szyi KR ze Złotymi Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami. Takiego odznaczenia nie mieli nawet feldmarszałkowie.

          Po wojnie dopiero w 1957 roku rząd niemiecki przyznał prawo do noszenia Krzyża, ale bez symbolu swastyki. Zastąpiono ją trzema skrzyżowanymi liśćmi dębu.

 

          Kiedy ustanawiano medal w roku 1813 nikt nawet nie myślał, że zostanie jeszcze kiedyś wykorzystany i to na taką skalę. Wtedy Niemcy walczyli z agresorem i potrzebowali jakiegoś symbolu swojego męstwa i poświęcenia. Natomiast we wszystkich kolejnych wojnach walczyli już sami w roli Napoleona a medal pozostał ten sam. Bez wątpienia jest to jeden z najbardziej znanych i charakterystycznych symboli walki o dominację, hegemonię i wielkość. Dla wielu ludzi może głównie dzięki filmom będzie się kojarzył ze złem nazizmu. Będzie też skłaniał do refleksji jak daleko jest w stanie posunąć się człowiek, aby dostać kawałek świecącego metalu.   

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
kreutz_II_klasy.jpg (21437 bytes)
 Krzyż II klasy

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Opracowanie tematu:

Szymon Gornowicz

Krzyże z roku 1939.

A: Großkreuz des Eisernen Kreuzes
B: Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes mit Eichenlaub
C: Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes mit dem Eichenlaub mit Schwertern
D: Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes mit dem Eichenlaub mit Schwertern und Brillanten
E: Eisernes Kreuz 1. Klasse
F: Eisernes Kreuz 2. Klasse
G: Wiederholungsspange für das Eiserne Kreuz 1. Klasse 1914
H: Wiederholungsspange für das Eiserne Kreuz 2. Klasse 1914
I: Deutsches Kreuz in Silber
J: Deutsches Kreuz in Gold
K: Eichenlaub zum Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes
L: Eichenlaub mit Schwertern zum Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes
 

 

 

Źródła:

 

-  Ailsby Christopher – „ A collectors guide to: World War 2 German Medals and political awards”, 1994.

-   Ledwoch Janusz – “Afrika Korps”, 1997.

     http://www.twschwarzer.de/stiftung.htm#DOK1

-   http://www.wehrmacht-awards.com/

-   http://www.feldgrau.com/awards.html