Dane techniczne

 u.c.

Galeria

 

Czołg lekki Panzerkampfwagen II stanowił podstawowe wyposażenie niemieckich wojsk pancernych (Panzerwaffe) w początkowym okresie II wojny światowej. Był masowo używany podczas agresji na Polskę we wrześniu 1939 roku i w kampanii francuskiej (1940). W mniejszych ilościach czołgi PzKpfw II walczyły w Norwegii (1940), na Bałkanach (1941) i w Afryce Północnej (1941-1943). Nie zabrakło czołgów tego typu na froncie wschodnim. Zmodyfikowana wersja PzKpfw II Ausf. L „Luchs" (Ryś) stanowiła w latach 1943-1945 wyposażenie niektórych jednostek rozpoznawczych. Bojowo używane były też wersje specjalne: czołg pływający, czołg wyposażony w miotacze płomieni, wozy saperskie, czołgi mostowe. Na podwoziu czołgu PzKpfw II budowane były działa pancerne „Marder" (Kuna) i działa samobieżne „Wespe" (Osa).

  Gdy w połowie 1934 roku okazało się, że prace nad nowymi typami czołgów średnich i ciężkich Panzerkampfwagen III i IV posuwają się bardzo wolno szósty departament Heereswaffenamt (Urząd Uzbrojenia Armii Lądowej) przedstawił założenia konstrukcyjne czołgu o masie 10000 kg uzbrojonego w działko kalibru 20 mm. Nowy czołg otrzymał oznaczenie dezinformujące LaS 100 (LaS — Landwirtschaftlicher Schlepper — ciągnik rolniczy). Zakładano, że czołg LaS 100 będzie podobnie jak czołg LaS— PzKpfw l, stanowił typ przejściowy służący jedynie do treningu i szkolenia. W przyszłości miał być zastąpiony przez czołgi PzKpfw III i IV. Prototypy czołgu LaS 100 zamówiono u trzech producentów: Fredrich Krupp AG z Essen, Henschel und Sohn AG z Kassel i Maschinenfabrik Augsburg-Niirnberg (MAŃ) z Norymberg). Prototypy czołgu LaS 100 zostały zaprezentowane komisji wojskowej wiosną 1935 roku. Krupp przedstawił czołg ŁKA 2 będący odmianą czołgu ŁKA (ŁKA był prototypem czołgu LaS-PzKpfw l) z powiększoną wieżą przystosowaną do zamontowania działka kalibru 20 mm. Zakłady Henschel i MAŃ zbudowały natomiast jedynie podwozia. Podwozie Henschla składało się z sześciu kół nośnych (jezdnych) w trzech wózkach. Każdy wózek posiadał oddzielną amortyzację. Konstrukcja firmy MAŃ była oparta na podwoziu firmy Garden-Loyd. Koła nośne tworzyły trzy wózki (po dwa koła), które były amortyzowane przez resory ćwierćeliptyczne prowadzone w ramie nośnej łączącej wszystkie trzy wózki. Od góry gąsienicę prowadziły trzy koła podtrzymujące.

Do produkcji seryjnej wybrano podwozie firmy MAŃ, kadłub opracowały zakłady Daimler-Benz AG (Berlin-Marienfelde). Czołgi LaS 100 miały być produkowane przez zakłady MAŃ, Daimler-Benz, Fah-rzeug und Motorenwerke GmbH — dawniej Maschi-nenbau Linkę- Hofmann (FAMO) — we Wrocławiu (Breslau), Wegmann Co. w Kassel i Muhlenbau und Industrie AG Amme-Werk (MIAG) w Brunszwiku (Braunschweig).

Panzerkampfwagen 2 Ausf a1, a2, a3

Pod koniec 1935 roku zakłady MAŃ w Norymberdze opuściło dziesięć pierwszych czołgów LaS 100, które otrzymały nowe oznaczenie wojskowe 2 cm MG Panzerwagen (VsKfz 622). Czołgi napędzane były silnikiem gaźnikowym chłodzonym cieczą Maybach H L 57TR o mocy 95 kW (130 KM) i pojemności skokowej 5698 cm3. Skrzynia biegów ZF Aphon SSG45 (6 biegów do przodu i jeden bieg wsteczny), prędkość maksymalna 40 km/h, zasięg 210 km (na drodze) i 160 km (w terenie). Opancerzenie o grubości od 5 do 14,5 mm. Uzbrojenie czołgu składało się z działka KwK 30 kalibru 20 mm (zapas amunicji 180 naboi w 10 magazynkach) i karabinu maszynowego Rheinmetall-Borsig MG 34 kalibru 7,92 mm z zapasem amunicji 1425 naboi. W 1936 roku wprowadzono nowy system oznaczeń pojazdów wojskowych tzw. Kraftfahrzeuge Nummern; System der Wehrmacht. Każdy pojazd miał przydzielony numer typu oraz określenie przeznaczenia — Sd Kfz (Sonderkraftfahrzeug — specjalny pojazd wojskowy). Czołg LaS 100 to Sd.Kfz 121. W ramach każdego typu wyróżniano kolejne wersje (Ausfuhriing — w skrócie Ausf.). Pierwsze czołgi LaS 100 otrzymały oznaczenie Panzerkampfwagen II Ausf. a1. Posiadały numery fabryczne 20001-20010. Załoga trzyosobowa: dowódca, który był również celowniczym broni, ładowniczy-radiotelegrafista i mechanik-kierowca.

Długość czołgu PzKpfw II Ausf. a1 wynosiła 4382 mm, szerokość 2140 mm, a wysokość 1945 mm. Kolejne piętnaście czołgów (2001 1 -20025) miało zmodyfikowany system chłodzenia prądnicy Bosch RKC130 12-825LS44 i poprawioną wentylację przedziału załogi. Zmodyfikowane czołgi oznaczono PzKpfw II Ausf. a2. W czołgach PzKpfw II Ausf. a3 wprowadzono dalsze ulepszenia. Między przedziałem załogi a silnikiem została umieszczona ruchoma przegroda. Pod kadłubem zamontowano powiększony właz umożliwiający dostęp do pompy paliwowej i filtra oleju. Wyprodukowano 25 czołgów tej wersji (20026-20050). Czołgi PzKpfw II Ausf. a2 i a3 nie posiadały bandaża gumowego na kołach podtrzymujących. W kolejnych 50 czołgach PzKpfw II Ausf. a3 (20051 -21 000) przesunięto chłodnicę do tyłu o 1 58 mm. Zbiorniki paliwa: przedni o pojemności 102 dm3 i tylny o pojemności 68 dm3 wyposażono we wlewy z bagnecikami pomiarowymi.

Panzerkampfwagen 2 Ausf B

W latach 1936-1937 wyprodukowano serię 25 czołgów 2 LaS 100 — PzKpfw II Ausf. b, w których wprowadzono dalsze modyfikacje. Zmiany dotyczyły głównie układu jezdnego, wprowadzono koła podtrzymujące o mniejszej średnicy, nowy sposób resorowania kół jezdnych oraz zmodyfikowano koła napędowe. Koła podtrzymujące i jezdne miały większą szerokość. Długość czołgu wynosiła 4760 mm, nieznacznie zmniejszył się zasięg do 190 km na drodze i 125 km w terenie. Czołgi napędzane były silnikami Maybach HL 62TR.

Panzerkampfwagen 2 Ausf C

Próby czołgów PzKpfw II Ausf. a i b wykazały, że zastosowany typ podwozia jest podatny na uszkodzenia, uznano także, że amortyzacja pojazdu jest niewystarczająca. W 1937 roku zaprojektowano nowy, zupełnie odmienny typ podwozia. Po raz pierwszy zastosowano go w czołgach 3 LaS 1 00 — PzKpfw 1 1 Ausf. c (21 1 01 -22000 oraz 22001 -23000). Nowe zawieszenie składało się z pięciu kół o większej średnicy zawieszonych niezależnie na półresorze eliptycznym, który był mocowany do wanny kadłuba. Zwiększono liczbę kół podtrzymujących do czterech. Zmodyfikowano koła napędowe i napinające zwiększając ich średnicę. Nowe zawieszenie poprawiło zdolność pokonywania przeszkód terenowych oraz właściwości

jezdne na drodze. Długość czołgu PzKpfw II Ausf. c wynosiła 4810 mm, szerokość 2223 mm, wysokość 1990 mm. Pogrubiono opancerzenie (maksymalna grubość nadal wynosiła 14,5 mm). Zmodyfikowano układ hamulcowy. Zmiany konstrukcyjne pociągnęły za sobą wzrost masy czołgu z 7900 do 8900 kg. W czołgach PzKpfw II Ausf. c o numerach fabrycznych 22020-22044 sprawdzono w praktyce możliwość zastosowania pancerza ze "molibdenowej.

Panzerkampfwagen 2 Ausf A

W połowie 1937 roku Urząd Uzbrojenia Armii Lądowej zdecydował o zakończeniu rozwoju konstrukcji czołgu PzKpfw II i wdrożeniu do masowej produkcji wariantów wielkoseryjnych Panzerkampfwagen II Ausf. A, B i C. W 1937 roku (prawdopodobnie w marcu 1937 roku) do produkcji zostały włączone również zakłady Henschel w Kassel. Miesięczna produkcja wynosiła 20 czołgów. W marcu 1938 roku zakończono produkcję w fabryce Henschel, a rozpoczęto w zakładach Altmarkische Ketten-fabrik GmbH (Alkett) — Berlin-Spandau, które docelowo miały montować miesięcznie 30 czołgów PzKpfw II.

W 1939 roku Alkett rozpoczął produkcję czołgów średnich PzKpfw III. W czołgach PzKpfw II Ausf. A (23001 -24000) wprowadzono zmiany konstrukcyjne: zastosowano zsynchronizowaną skrzynię biegów ZF Aphon SSG46, silnik gaźnikowy Maybach HL 62TRM (zmodyfikowany silnik HL62TR, stosowany w czołgach Ausf. b) o mocy 103 kW (140 KM) przy 2600 obr/min i o pojemności skokowej 6234 cm3, nowy typ szczelin obserwacyjnych kierowcy, radiostację ultrakrótkofalową (dotąd stosowano krótkofalowe).

Czołgi PzKpfw II Ausf. B (24001-26000) były nieznacznie zmodyfikowaną wersją czołgów Ausf. A. Modyfikacje miały głównie charakter technologiczny i dotyczyły uproszczeń w produkcji seryjnej. Była to najliczniej produkowana wersja wczesnych czołgów PzKpfw II.

Panzerkampfwagen 2 Ausf B

Czołgi PzKpfw II Ausf. C (6LaS 100) — 26001 -27000 miały poprawiony układ chłodzenia silnika, szczeliny obserwacyjne były osłonięte szkłem pancernym o grubości 50 mm (dotychczas w czołgach PzKpfw II Ausf. A i Ausf. B stosowano szkło pancerne o grubości 12 mm). Czołgi PzKpfw II (prawdopodobnie Ausf. b i A) uczestniczyły w wojnie domowej w Hiszpanii. Doświadczenia wojny domowej wykazały, że niemieckie czołgi lekkie PzKpfw l i II w porównaniu z czołgami lekkimi potencjalnego przeciwnika (ocenie poddano radzieckie czołgi lekkie T 26 i BT 5, francuskie Renault R 35 i Hotchkiss H 35, polski 7TP i brytyjski „Matilda" Mk. l) dysponują słabszym uzbrojeniem i mają cieńszy pancerz. Radykalne wzmocnienie uzbrojenia nie było możliwe ze względów konstrukcyjnych (małe wieże) i technicznych (uznano, że odpowiednim uzbrojeniem będzie armata kalibru 50 mm KwK39/L60, która nie była jeszcze gotowa). Właściwości bojowe czołgów PzKpfw II można było więc poprawić jedynie przez pogrubienie opancerzenia. W czołgach PzKpfw 11 Ausf. c. A, B i C wzmocniono te części pancerza, które były szczególnie narażone na ogień nieprzyjaciela. Pancerz czołowy wieży (jarzmo broni) wzmocniono płytami pancernymi o grubości 14,5 mm i 20 mm, płytę czołową kadłuba pogrubiono o 20 mm. Przebudowano także przód kadłuba. Zamiast płyty ukształtowanej w formie łuku zamontowano dwie płyty pancerne połączone pod kątem 70°. Jedna płyta miała grubość 14,5 mm, a druga 20 mm. W niektórych czołgach PzKpfw II Ausf. C, A-C dwudzielny właz na wierzchu wieży zastąpiono wieżyczką obserwacyjną dowódcy, pozwalającą na obserwację terenu wokół czołgu w zakresie 360°. Warto dodać, że opisane modyfikacje nie zostały wykonane we wszystkich czołgach, najczęściej przebudowy dokonywano podczas remontów. Zdarzało się, że w jednej jednostce służyły czołgi zmodyfikowane i niezmodyfikowane. Po zakończeniu kampanii wrześniowej wprowadzono, kolejne ulepszenie. Podstawa wieży została osłonięta metalowym kątownikiem przynitowanym do kadłuba, który osłaniał mechanizm obrotowy wieży przed zaklinowaniem spowodowanym ostrzałem nieprzyjaciela. Podobny kątownik montowano z tyłu wieży. W listopadzie 1938 roku rozpoczęto w zakładach MAN prace projektowe i konstrukcyjne nad zastosowaniem do napędu czołgu PzKpfw II silnika wysokoprężnego (dieslowskiego) HWA 1038G o mocy 129-147 kW (175-200 KM). Próby uznano za niezadowalające i pod koniec 1940 roku zaniechano dalszych prac. Produkcja czołgów PzKpfw II Ausf. C została zakończona w marcu (kwietniu) 1940 roku. Warto dodać, że w ostatnim okresie produkcja była bardzo niska: w lipcu 1939 roku wyprodukowano 9 czołgów, w sierpniu 7, we wrześniu 5 (?), w październiku 1939 roku 8 czołgów, a dwa dalsze wozy wykonano w listopadzie. Niewystarczająca ilość czołgów lekkich PzKpfw 35 (t) i 38 (t) oraz średnich PzKpfw III i IV legła u podstaw decyzji z 27 listopada 1939 roku o budowie zmodyfikowanej serii czołgów PzKpfw II oznaczonych jako wersja Ausf. F (7 LaS 100). Czołgi wersji Ausf. F posiadały wszystkie modyfikacje zastosowane we wcześniejszych wersjach. Czołgi lekkie PzKpfw II Ausf. F (28001-29400) miały przebudowany kadłub. Czołg otrzymał płytę czołową przez całą szerokość kadłuba. Po prawej stronie płyty czołowej znajdowała się makieta szczeliny obserwacyjnej kierowcy, właściwa szczelina była po lewej stronie, tak jak w czołgach wcześniejszych wersji produkcyjnych. Zmodyfikowano otwory obserwacyjne umieszczone w jarzmie broni w wieży, pogrubiono pancerz czołgu. Ulepszono mechanizm obrotu wieży. W niektórych czołgach PzKpfw II Ausf. F zastosowano działko KwK 38 kalibru 20 mm. Z powodu zaprzestania produkcji czołgów PzKpfw II Ausf. A-C uruchomienie powtórnej produkcji nowych czołgów PzKpfw II Ausf. F napotykało na duże trudności. W kwietniu 1940 roku zdołano wyprodukować tylko 3 czołgi (prawdopodobnie były to ostatnie PzKpfw II Ausf. C, a nie Ausf. F ?), dwa Ausf. F wykonano w lipcu, a cztery w listopadzie-grudniu 1940 roku. Produkcja nabrała tempa w 1941 roku — zbudowano wówczas 233 wozy. W roku następnym wyprodukowano 291 czołgów PzKpfw II Ausf. F (łącznie około 530 pojazdów). Czołgi PzKpfw II Ausf. F były produkowane przez zakłady FAMO we Wrocławiu oraz Vereinigten Maschinenwerken w Warszawie (tak Niemcy nazwali Państwowe Zakłady Inżynierii — PZInż w Czechowicach koło Warszawy — obecnie Zakłady Mechaniczne „URSUS"), MAŃ i Daimler-Benz. Zakłady Wegmann zakończyły produkcję czołgu PzKpfw II w 1941 roku, a MIAG w 1940. Cena jednego czołgu PzKpfw II Ausf. F (bez uzbrojenia) wynosiła 49228,- RM.

W1938 roku zakłady Daimler-Benz opracowały projekt tzw. czołgu szybkiego (Schnellkapmfwagen) przeznaczonego dla batalionów pancernych dywizji lekkich. Z czołgu PzKpfw II Ausf. c pozostała w zasadzie tylko wieża, całkowicie został przekonstruowany kadłub i podwozie. Zastosowano podwozie z dużymi kołami typu Christie (cztery koła jezdne o dużej średnicy) i nowe koła napinające i napędowe. Przebudowany kadłub podobny był do kadłuba czołgu PzKpfw III. Załoga trzyosobowa, uzbrojenie identyczne jak w pozostałych czołgach PzKpfw II Ausf. A-F. Masa pojazdu 10000 kg. Czołgi szybkie zamierzano produkować w dwóch wersjach PzKpfw II Ausf. D (8 LaS 100) — 27001-27800 oraz PzKpfw II Ausf. E (9 LaS 100) —27801-28000. Czołgi szybkie posiadały skrzynię biegów Maybach Variorex VG 102128H (7 biegów do przodu i 3 biegi do tyłu). Napęd stanowił silnik gaźnikowy typu Maybach HL 62TRM o mocy 103 kW (140 KM), prędkość maksymalna na drodze wynosiła 55 km/h, opancerzenie 14,5-30 mm.

W latach 1938-1939 zakłady Daimler-Benz i MAŃ wyprodukowały 143 czołgi obu wersji i ponad 150 podwozi. Czołgi PzKpfw II Ausf. E różniły się od pojazdów Ausf. D wzmocnionym zawieszeniem, posiadały gąsienice ze smarowanymi sworzniami łączącymi ogniwa i zmieniony typ kół napinających. Większość czołgów szybkich po krótkim okresie użytkowania bojowego (kampania wrześniowa) została przebudowana na pojazdy uzbrojone w miotacze płomieni — Flammpanzer II lub służyła jako podwozia dział pancernych „Marder"2

W dniu 22 września 1938 roku zakłady MAŃ (podwozie) i Daimler-Benz (kadłub) otrzymały zamówienie na budowę zmodyfikowanego czołgu typu PzKpfw II oznaczonego jako VK 901. Czołg posiadał nowy typ zawieszenia skonstruowany przez inż. W. Kniepkampfa składający się z pięciu dużych kół nośnych umieszczonych na osiach o różnej długości tak, że koła nośne nachodziły na siebie. Masa czołgu wynosiła 9200 kg, napęd stanowił silnik gaźnikowy chłodzony cieczą typu Maybach H L 45 pomocy 109 kW (150 KM), szybkość maksymalna wynosiła 50 km/h, opancerzenie: 30 mm — pancerz czołowy, 14,5 mm — pancerz boczny. Uzbrojenie czołgu stanowiło działko KwK 38 kalibru 20 mm i karabin maszynowy MG 34 umieszczone w wieży. Planowano zbudować 75 czołgów seryjnych (150001 -1 50075), lecz w latach 1941-1942 wykonano tylko 12 pojazdów w trzech odmianach produkcyjnych G1, G3 i G4. Gotowe wieże (27 sztuk) wykorzystano jako stałe elementy fortyfikacji.

Planowano także wykorzystanie czołgów tego typu do przerzutu drogą powietrzną na pokładzie szybowców desantowych Me 321. Przygotowano 8 czołgów do planowanego desantu na Maltę.

Panzerkampfwagen 2 Ausf J

W wyniku doświadczeń bojowych wyniesionych z użycia sprzętu pancernego podczas kampanii wrześniowej okazało się, że istnieje pilna potrzeba zbudowania silnie opancerzonego czołgu wsparcia piechoty. W dniu 22 grudnia 1939 roku rozpoczęto budowę czołgu PzKpfw II n.A (neue Art — nowy model) VK 1601. Czołg miał posiadać silne opancerzenie od 50 do 80 mm i prędkość maksymalną 31 km/h, zaś uzbrojenie identyczne jak w czołgach PzKpfw II Ausf. G. Zamówiono serię 30 czołgów — oznaczonych PzKpfw II Ausf. J. Od kwietnia do grudnia 1942 roku wyprodukowano 22 pojazdy (150101-150130). Anulowano zamówienie na dalsze 100 czołgów. Prototyp był gotów do prób 19 czerwca 1940 roku. Czołgi PzKpfw II Ausf. J. były produkowane przez zakłady MAŃ i Daimler- Benz. VK 903 Siedem prototypowych czołgów VK 1601 było testowanych w 12. DPanc na froncie wschodnim.

Panzerkampfwagen 2 Ausf H M

Zakłady MAN w Norymberdze rozpoczęły w 1940 roku budowę ulepszonej wersji czołgu PzKpfw 11 Ausf. G (VK 901) — oznaczonej VK 903 napędzanej silnikiem gaźnikowym chłodzonym cieczą Maybach H L 66p o mocy 147 kW (200 KM) — 200001-200004. Zastosowano zmodyfikowany układ przeniesienia mocy — skrzynię biegów typu ZF Aphon SSG48 (w czołgach seryjnych przewidywano zastosowanie skrzyni biegów używanej w czołgach PzKpfw 38 [t]). Prędkość maksymalna 60 km/h. VK 903 miał być używany do rozpoznania. W 1941 roku rozpoczęto prace nad przystosowaniem VK 903 do roli ruchomego opancerzonego punktu obserwacyjnego artylerii. 1 czerwca 1942 roku zakłady Rheinmetall-Borsig, Skoda i Daimler-Benz rozpoczęły budowę wersji obserwacyjnej z odkrytą wieżą — oznaczonej VK 1301 (VK 903b). W programie rozwoju sił pancernych „Panzerprogramm 1941", przedstawionym 30 kwietnia 1941 roku przewidywano produkcję czołgów lekkich VK903: — 10950 czołgów zamówiono jako czołgi rozpoznawcze, 2738 jako samobieżne działa pancerne wyposażone w armatę kalibru 50 mm, 481 pojazdów uzbrojonych w działa 150 mm (sIG 33), zaś 3500 czołgów miało służyć jako „Gefechtsaufklarung" (czołgi rozpoznania pola walki). Czołgi VK 903 VK 1301 prawdopodobnie otrzymały oznaczenie PzKpfw II Ausf. H i M. Masa czołgu 10500 kg, pancerz 10-30 mm. W 1941 roku MAŃ wyprodukował jedno podwozie, rok później — w związku ze standaryzacją sprzętu — zaniechano budowy tej wersji czołgu PzKpfw II.

Panzerkampfwagen 2 Ausf L

Czołg VK1303 był dalszą modyfikacją czołgów VK 901, 903 i 1301. 15 września 1939 roku Biuro Uzbrojenia przedstawiło założenia techniczne gąsienicowego pojazdu rozpoznawczego. Zlecenie na budowę kadłuba i podwozia otrzymała firma MAŃ, wieży Daimler-Benz. Czołg VK 1303 miał być wyposażony w radiostacje średniego zasięgu przeznaczone do prowadzenia łączności w warunkach frontu wschodniego. Załoga czteroosobowa (dowódca, ładowniczy, kierowca i radiotelegrafista). Prototyp VK 1303 został ukończony w kwietniu 1942 roku. VK 1303 (masa całkowita 12900 kg) okazał się pojazdem za ciężkim na bezdroża Związku Sowieckiego. Dopiero ulepszony VK 1303 — o masie zmniejszonej do 11800 kg został skierowany do produkcji seryjnej jako PzKpfw II Ausf. L „Luchs" (ryś) — Sd Kfz 123. Opancerzenie wynosiło 10-30 mm. PzKpfw 11 Ausf. L mógł być wyposażony w dodatkowe ekrany pancerne o grubości 12 mm. Uzbrojenie: działko KwK 38 kalibru 20 mm i karabin maszynowy MG 34 kalibru 7,92 mm. Napęd stanowił silnik gaźnikowy chłodzony cieczą Maybach HL 66p o mocy 147 kW (200 KM). Skrzynia biegów ZF Aphon SSG48. PzKpfw II Ausf. L posiadał podwozie konstrukcji inż. Kniepkampfa — zastosowane wcześniej w czołgach VK 901-903. Czołg miał być budowany w dwóch wersjach różniących sią uzbrojeniem: pierwszej z działkiem KwK 38 i drugiej uzbrojonej w armatę KwK 39/L 60 kalibru 50 mm (Luchs 5 cm). Seryjne PzKpfw II Ausf. L „Luchs" wyposażone były w radiostację FuG 1 2 o mocy 80 W i zasięgu 25 km (fonia), 80 km (klucz) oraz radiostację krótkiego zasięgu F. Spr.f. Dla czołgów uzbrojonych w armatę kalibru 50 mm (VK 1303b?) zbudowano nowy typ odkrytej wieży. MAŃ wyprodukował 115 czołgów „Luchs", a zakłady Henschel dalsze 18. Na początku 1944 roku produkcja czołgów PzKpfw II Ausf. L została zakończona. Budowano jedynie czołgi uzbrojone w działko KwK 38 kalibru 20 mm.

VK16O2

W 1 941 roku zakłady M l AG i Daimler-Benz otrzymały zamówienie na budowę poprawionej wersji czołgu VK 1601 oznaczonej jako VK 1602 i przeznaczonej do bojowego rozpoznania pola walki (tzw. „Gefeghtsaufklariing). VK 1 602 osłonięty był pancerzem o grubości od 50 do 80 mm (wieża) i od 20 do 60 mm (kadłub). Silnik Maybach H L 1 57 o mocy 404 kW (550 KM) pozwalał na osiągnięcie maksymalnej prędkości 50 km/h. Czołg miał być uzbrojony w armatę KwK 39/L 60 kalibru 50 mm i karabin maszynowy MG 42 kalibru 7,92 mm. Zastosowanie gąsienic o szerokości 350 mm wydatnie poprawiło właściwości jezdne czołgu. VK 1602 miał załogę czteroosobową. Budowę prototypu rozpoczęto 30 czerwca 1942 roku, a ukończono 1 września tegoż roku. „Panzerprogramm 41" zakładał produkcję 339 takich czołgów. Produkcja seryjna miała rozpocząć się w kwietniu 1 943 roku. Zamówienie anulowano w styczniu 1 943 roku, gdyż VK 1 602 — nazwany „Leopardem" — był zbyt ciężki do wykonywania zadań szybkiego rozpoznania na polu walki i nie miał szans w walce z czołgami przeciwnika (np. T 34, KW, M4 „Sherman"). Wieża czołgu VK 1 602 „Leopard" została wykorzystana jako uzbrojenie ciężkiego samochodu pancernego Sd.Kfz 234/2 „Puma".

VK2801

Czołg VK 1602 „Leopard" nie był ostatnim pojazdem przeznaczonym do prowadzenia rozpoznania na polu walki. Zakłady Daimler-Benz (Berlin-Marienfelde) opracowały jeszcze czołg VK 2801. Pierwotnie planowano zamontowanie silnika dieslowskiego chłodzonego powietrzem o mocy 385 kW (525 KM), następnie prowadzono prace projektowe z wykorzystaniem silników Daimler-Benz DB 81 9 o mocy 330 kW (450 KM), M B 507 i MB 819. Wzrost masy pojazdu do 33000 kg wymusił jednak konieczność użycia lżejszego silnika gaźnikowego Maybach HL 230 o mocy 514 kW (700 KM). 8 maja 1 944 roku Urząd Uzbrojenia postanowił nie kontynuować dalszych prac nad czołgiem VK 2801. Rozpoznanie na polu walki miały prowadzić czołgi średnie PzKpfw V „Panther" i PzKpfw IV.

Wersje Specjalne

21 stycznia 1939 roku rozpoczęto organizację i formowanie specjalnych jednostek czołgów. MAŃ i firma Wegmann Co. z Kassel otrzymały zadania skonstruowania czołgu wyposażonego w miotacze płomieni tzw. Flamm-panzer. Zakłady MAŃ przekonstruowały podwozia czołgów PzKpfw II Ausf. D i E. Czołg otrzymał wieżę uzbrojoną tylko w karabin maszynowy MG 34. Dwa miotacze płomieni (najczęściej typu Flamm 40) znajdowały się w dwóch obrotowych małych wieżyczkach umieszczonych na błotnikach. Zasięg miotaczy wynosił do 35 m. Opancerzone zbiorniki cieczy palnej (mieszanina nafty z benzyna.) znajdowały się na błotnikach za miotaczami, łączna pojemność zbiorników wynosiła 350 dm3. Miotacze mogły oddać około 80 „strzałów" (2-3 sekundy każdy). Ciecz palna wyrzucana była za pomocą sprężonego azotu ze zbiorników zabudowanych wewnątrz kadłuba czołgu. Zapłon cieczy powodowała „zapalniczka" acetylenowa umieszczona w obudowie każdego miotacza. Miotacze były sterowane za pomocą mechanizmu elektrycznego z wnętrza czołgu. Z tyłu wieży umieszczone były miotacze granatów dymnych służące do stawiania zasłony dymnej. Czołgi PzKpfw II (F) — Sd.Kfz 122 nazywane były „Flamingo". Masa czołgu wynosiła 11000 kg. Produkcja seryjna rozpoczęła się w styczniu 1940 roku, zaś produkcję serii 90 pojazdów (87 czołgów i 3 czołgi rezerwowe) ukończono w październiku 1940 roku. W sierpniu 1941 roku rozpoczęto realizację kolejnej dostawy obejmującej 150 czołgów, z których zbudowano jednak tylko 65. Ogółem przebudowano 155 czołgów. Czołgi powstałe z przebudowy PzKpfw II Ausf. D i E określano jako PzKpfw II (F — Flamm) Ausf. A i Ausf. B. „Panzerprogramm 41" przewidywał budowę 259 czołgów VK 1601 wyposażonych w miotacze płomieni.

Schwimpanzer

W 1940 roku opracowano odmiany pływające niektórych typów czołgów. Czołgi średnie PzKpfw III i IV otrzymały wyposażenie umożliwiające pokonywanie przeszkód wodnych po dnie, lżejszy PzKpfw II mógł być wykorzystany jako klasyczny czołg pływający. Pływalność zapewniał ponton, który był mocowany do kadłuba. Ponton został skonstruowany w firmie Kassbohrer w Ulm, a producentem był Gebr. Sachsenberg w Roslau. Po zmontowaniu obu połówek pontonu przewożonych na ciężarówkach czołg wjeżdżał do środka. Czołg posiadał uszczelniony kadłub i był wyposażony w śrubę napędzaną przez silnik. Tak wyposażony czołg płynął po wodzie z prędkością 10 km/h.

Inne wersje

Czołgi PzKpfw II starszych wersji (Ausf. a-c) używane były w plutonach saperskich. Niektóre były wyposażone w ładunki wybuchowe o masie 75 kg, które umieszczane były na wysięgniku nad czołgiem. Po zbliżeniu się do umocnienia (np. bunkra) ładunek był składany obok celu i po wycofaniu się czołgu odpalany elektrycznie. Czołgi niszczycielskie („Ladungsleger M") znajdowały się w wyposażeniu np. 58. batalionu saperów 7. DPanc. Kilka czołgów PzKpfw II przebudowano na czołgi mostowe. Prototyp takiego pojazdu, zbudowany w oparciu o PzKpfw II Ausf. b zbudowała firma C. D. MagiriuswUlm. Most umocowany był na czołgu i za pomocą wysięgnika kładziony przed pojazdem. W latach 1939-1940 firma Wegmann przebudowała jeden PzKpfw 1 1 Ausf. B na czołg wyposażony w trał przeciwminowy. W 1 940 roku zmodyfikowano tak dalsze dwa czołgi. Brak jest potwierdzonych informacji o użyciu tych czołgów. Czołgi PzKpfw II różnych wersji były używane także jako wozy pogotowia technicznego (Bergepanzer) i czołgi przewożące sprzęt saperski (Pionier-Panzerwageri). W jednostkach dział pancernych „Nashorn" i dział samobieżnych „Wespe" i „Hummel" czołgi PzKpfw II służyły jako wozy obserwacyjne (Beobachtungs Panzer) i kierowania ogniem (Feuerleitpanzef).

ZASTOSOWANIE BOJOWE

Kilka (lub kilkanaście) czołgów PzKpfw II (najprawdopodobniej typu PzKpfw II Ausf. b) zostało wysłanych do Hiszpanii. W ramach PanzerAbteilungSS (88. Batalionu Pancernego) Legionu Condor brały one udział w walkach w czasie wojny domowej m.in. nad Ebro i w Katalonii (1939). Czołgi PzKpfw II brały także udział w zajęciu Austrii tzw. Anschlussie. Podczas przemarszu do Wiednia wiele PzKpfw II m.in. z 2. DPanc uległo uszkodzeniom. 15 marca 1939 roku jednostki 2. DPanc jako pierwsze wkroczyły do Pragi.

W czasie kampanii wrześniowej PzKpfw II stanowiły obok PzKpfw l podstawowe wyposażenie Panzerwaffe. 1 września 1939 roku do boju było gotowych 1223 czołgi PzKpfw II różnych wersji. W każdej kompanii lekkiej znajdował się pluton (5 czołgów) PzKpfw II. W pułku pancernym było ogółem 69 czołgów tego typu, a w każdym batalionie 33, tylko 1. DPanc — najlepiej wyposażona w czołgi PzKpfw III i IV—miała 39 czołgów PzKpfw II. W dywizjach dwupułkowych (1., 2., 4. i 5. dywizje pancerne) było około 140 czołgów PzKpfw II, w dywizjach jednopułkowych 70-85, 3. DPanc. była dodatkowo wyposażona w batalion szkolno-doświadczalny (Panzer Lehr Abteilung) i miała około 175 PzKpfw II. Mniejsze stany ilościowe posiadały dywizje lekkie. Czołgi szybkie PzKpfwll Ausf. Di E zostały przydzielone do 67. Batalionu Pancernego (3. DLek) i 33. Batalionu Pancernego (4. DLek). Pancerz czołgów PzKpfw II przebijały pociski polskich armat przeciwpancernych wz. 36 kalibru 37 mm i dział polowych kalibru 75 mm. Największymi bitwami, w których uczestniczyły PzKpfw II były m.in. bitwa nad Bzurą, bitwa pod Mokrą (1-2 września). 1. DPanc straciła tam 8 czołgów tego typu. Duże straty poniosły też 35 i 36 pułki pancerne 4. D Panc próbujące wedrzeć się 8 i 9 września do Warszawy. Ogółem zniszczono 15 PzKpfw Ausf. b i Ausf. C. Źródła niemieckie mówią o stracie w toku całej kampanii wrześniowej 78 PzKpfw II — nie podają czy powyższa ilość oznacza straty bezpowrotne, czy też część czołgów została potem wyremontowana. Doświadczenia Około 25 czołgów wydzielonych z 35. Pułku Pancernego 4. DPanc posłużyło do sformowania 40. Batalionu Do Zadań Specjalnych (40 Abteilung z.b.V.), walczącego w Norwegii w kwietniu i maju 1940 roku. W starciach z wojskami brytyjskimi (15 maja 1940 pod Gunnlandsdalen) 40 Abtz.b.V. stracił dwa PzKpfw II. 10 maja 1940 roku, w chwili rozpoczęcia przez Niemców działań na zachodzie Europy w jednostkach pancernych było kilkaset PzKpfw II. W dywizjach pancernych osłonowych (walczących na skrzydłach) znajdowały się różne ilości czołgów: w 6. DPanc — 40, a w 3. DPanc aż 110 czołgów. W Grupie Armii „B" walczącej w Holandii było ogółem 285 wozów (np. w 33. Pułku Pancernym 9. DPanc znajdowało się 75 czołgów PzKpfw 11 Ausf. C). W jednostkach przełamania (Grupa Armii „A") ilość czołgów PzKpfw II była mniejsza: np. 7. DPanc dowodzona przez gen. por. E. Rommla miała tylko 40 PzKpfw II, 36 PzKpfw IV i aż 108 PzKpfw 38 (t). Ogółem użyto bojowo 955 czołgów (Niemcy posiadali wtedy 1092 czołgi PzKpfw II). Straty wyniosły około 10% stanu wyjściowego. W bezpośrednich starciach z czołgami francuskimi (lekkimi R 35, H 35 czy średnimi S 35, D2i B 1bis) PzKpfw II mogły je niszczyć tylko z zasadzki i na bliskie odległości.

Po zakończeniu kampanii francuskiej wprowadzono dodatkowe opancerzenie. Latem 1940 roku z ochotników wywodzących się z 2. DPanc utworzono dwa bataliony (Panzerabteilung A i B) czołgów pływających, które utworzyły 18. Pułk Pancerny 18. Brygady Pancernej (od 1941 roku 18. DPanc). Trening załóg czołgów pływających odbywał się na poligonie w Putloss. Czołgi pływające miały być użyte podczas planowanej inwazji na Wyspy Brytyjskie (operacja „Seelóve"). Po kampanii francuskiej część czołgów wcześniejszych wersji (Ausf. a, b) wycofano z jednostek bojowych i skierowano do pododdziałów saperskich i technicznych.

Czołgi PzKpfw II (m.in. z 5. i 11. DPanc) uczestniczyły w kampanii bałkańskiej w Grecji i w Jugosławii. Przewiezione drogą morską na Kretę dwa PzKpfw II wspierały niemieckich strzelców górskich i spadochroniarzy w walkach o zdobycie tej wyspy (operacja „Merkur"). W marcu 1941 roku w składzie 5. Pułku Pancernego 5. DLekkiej Deutsches Afrika Korps znajdowało się 45 czołgów PzKpfw II (głównie Ausf. C). Kolejna duża partia czołgów przybyła na początku 1942 roku, były to czołgi wersji Ausf. F z wyposażeniem tropikalnym — PzKpfw II Ausf. F (Tp). W Afryce głównym przeciwnikiem PzKpfw II były czołgi brytyjskie „Matilda" Mk. II i A 10, PzKpfw II ustępowały im pod względem siły ognia i opancerzenia. Szybkie PzKpfw II dobrze spisywały się tylko w działaniach pościgowych i osłonowych. PzKpfw II Ausf. F znajdowały się na wyposażeniu 10. DPanc walczącej w Tunezji (1942-1943).

W dniu rozpoczęcia wojny z ZSRS, 21 czerwca 1941 roku, Panzerwaffe posiadała 1076 PzKpfw II wszystkich wersji, z tego 746 znajdowało się w jednostkach bojowych. W każdym batalionie czołgów było około 20 czołgów (jeden pluton — 5 wozów w każdej kompanii i czołgi dowodzenia, saperskie etc.). Czołgi te były używane do rozpoznania, osłony sztabów i jako wozy dowodzenia (tzw. Panzerbefehlswagen). W starciach z czołgami sowieckimi PzKpfw II mogły nawiązać równorzędną walkę tylko z czołgami lekkimi T 37, T 38, T 40 i tankietkami T 27. Czołgi BT i T 26 mogły być niszczone na bliskich odległościach. Zwyciąstwo w pojedynku z T 34 lub KW było praktycznie niemożliwe (jedyną możliwością zniszczenia czołgów tego typu przez Pzkpfwllbyło zapalenie zewnętrznych zbiorników z paliwem). Próbowano poprawić właściwości bojowe armaty KwK 30 (38) wprowadzając amunicję przeciwpancerną PzGr 40 o szybkości początkowej pocisku 997 m/sek. Dokonano też prób uzbrojenia czołgu w zdobycze francuskie armaty Są 38 kalibru 37 mm. W czołgach wcześniejszych wersji (PzKpfw II Ausf. a, b, c i A-C) zastępowano działko KwK 30 nowocześniejszym KwK 38. Czołgi pływające Schimmpanzer II z 18. D Pańć 22 czerwca 1941 roku forsowały Bug z marszu, bez przygotowania. Z czołgów PzKpfw II (F) „Flamingo" sformowano trzy bataliony miotaczy płomieni — Panzer Abteilungen (Flamm) 101., 102., 103. „Flamingo" uczestniczyły w walkach ulicznych w Smoleńsku. Jeden batalion miotaczy walczył na Ukrainie. „Flamingo" poniosły duże straty z powodu niedostatecznego opancerzenia zewnętrznych zbiorników z cieczą zapalającą. Czołgi PzKpfw II Ausf. G, J testowane były w 1. DPanc. i w 12. DPanc.

W połowie 1943 roku do jednostek bojowych został wprowadzony czołg rozpoznawczy PzKpfw II Ausf. L „Luchs", który był użytkowany do końca wojny na froncie wschodnim i zachodnim (116. DPanc). Dwa czołgi tego typu zostały zniszczone przez polskich pancerniaków z 1. Dywizji pod Falaise (1944). Na froncie wschodnim „Luchsy" znajdowały się m.in. w uzbrojeniu 3. DPanc, 5. DPanc SS „Wiking". Działa pancerne PzSfl fur 7,62 cm PAK 36 (r) używane były w ograniczonej ilości na froncie wschodnim (1942-1943). Działa pancerne Pz Sfl fur 7,5 cm PAK 40/2 kierowano do batalionów przeciwpancernych (PanzerAbwehrAbteilungen) dywizji grenadierów pancernych, dywizji zmotoryzowanych, głównie na froncie wschodnim. „Mardery" używane były także na innych frontach m.in. w bitwie pod Monte Cassino. Działa samobieżne 15 cm sIG 33 (sfl) auf Fgst. PzKpfw II uzbrojone były 707. i 708. kompanie dział samobieżnych (sIG Kp [sfl]) walczące w Afryce (m.in. w bitwie pod Gazalą i El Alamein). Prototyp czołgu VK 1601 użytkowany był w 116. DPanc jako wóz pogotowia technicznego. Największe zastosowanie znalazły działa samobieżne „Wespe", które były wykorzystywane jako ruchoma artyleria wsparcia jednostek pancernych i zmotoryzowanych.

Czołgi PzKpfw II znalazły się także w uzbrojeniu armii sojuszników Niemiec. W1942 roku 10 czołgów otrzymała Słowacja (walczyły później w Słowackim Powstaniu Narodowym), Rumunia i Bułgaria. Pod koniec lat czterdziestych kilka PzKpfw II (ex-rumuńskich?) trafiło do Libanu.

W zbiorach muzealnych znajduje się obecnie kilka PzKpfw II m.in. w RAC Tank Museum Bovington (Wielka Brytania), Aberdeen (USA), w muzeum w Saumur (Francja), w muzeum wojskowym w Belgradzie (Jugosławia), w Kubince (Rosja).

OPIS TECHNICZNY

Panzerkampfwagen II był czołgiem lekkim przeznaczonym głównie do prowadzenia rozpoznania. Sporadycznie był używany jako czołg wsparcia piechoty. Czołg PzKpfw II składał się z następujących zasadniczych elementów: kadłuba pancernego, wieży, uzbrojenia, silnika i mechanizmów układu napędowego (transmisji), przyrządów kierowania, podwozia z zawieszeniem, osprzętu i wyposażenia.

KADŁUB

Kadłub czołgu składał się ze szkieletu spawanego z kształtowników stalowych i przyspawanych do niego płyt pancernych wykonanych ze stali pancernej utwardzonej powierzchniowo. Grubość pancerza była uzależniona od tego jakie elementy czołgu osłaniał pancerz. Grubość poszczególnych partii pancerza została przedstawiona na rysunkach. Kadłub podzielony był na trzy przedziały: kierowania, bojowy i silnikowy. Z przodu czołgu, po lewej stronie znajdowało się stanowisko mechanika-kierowcy, który miał przed sobą panel z przyrządami kontroli pracy silnika (obrotomierz, termometr oleju i wody) oraz prędkościomierz. Kierowca siedział na siedzeniu wykonanym z brezentu obciągniętego na szkielecie z rur stalowych. Po prawej stronie przedziału kierowania znajdowała się skrzynia biegów. W przedziale bojowym (i w wieży) zajmowali miejsce dowódca czołgu, który był jednocześnie celowniczym broni i ładowniczy-radiotelegrafista. Za przedziałem znajdowała się przegroda ogniowa oddzielająca przedział bojowy od silnikowego. W kadłubie znajdowały się cztery szczeliny zabezpieczone przesłonami ze szkła pancernego. Podobną konstrukcję kadłuba miały działa pancerne i samobieżne, różniły się tylko półodkrytymi przedziałami bojowymi.

WIEŻA

Czołg PzKpfw II posiadał sześciokątną wieżę zbudowaną z płyt pancernych przyspawanych do szkieletu wykonanego z kątowników stalowych. Wieża nie posiadała podłogi, fotele członków załogi obracały się wraz z wieżą. Na wierzchu wieży znajdował się dwudzielny właz. Po modyfikacjach w miejsce włazu montowana była wieżyczka obserwacyjna dowódcy czołgu. W przedniej płycie wieży znajdowało się jarzmo broni. Wieża umieszczona była niesymetrycznie po lewej stronie kadłuba. Napęd wieży ręczny, odbywał się za pomocą dwóch manipulatorów umieszczonych po obu stronach zamków broni. Z lewej strony znajdował się manipulator mechanizmu podnoszenia broni, a z prawej strony mechanizmu obrotu wieży w płaszczyźnie poziomej. W wieży znajdowały się cztery szczeliny obserwacyjne osłonięte szkłem pancernym o grubości 12 lub 50 mm. Wieża obracała się w gnieździe kadłuba na łożyskach kulkowych SKF. Podstawa wieży chroniona była przed zaklinowaniem w wyniku ostrzału za pomocą metalowych kątowników przynitowanych do kadłuba. Na wierzchu wieży zamontowany był peryskop obserwacyjny dowódcy (w czołgu Ausf. L dwa peryskopy). Działa pancerne i samobieżne nie posiadały wież, lecz półotwarte stanowiska bojowe.

UZBROJENIE

Uzbrojenie większości czołgów PzKpfw II (Ausf. a, b, c. A-F) stanowiło działko automatyczne KwK 30 (wersja czołgowa działka przeciwlotniczego FLAK 30) kalibru 20 mm z zapasem amunicji 180 naboi (w okresie wojny zapas amunicji powiększono do 320 naboi) w magazynkach bębnowych mieszczących po 10 naboi i karabin maszynowy Rheinmetall-Borsig MG 34 kalibru 7,92 mm z zapasem amunicji 1425 naboi, od 1940 roku zapas amunicji powiększono do 2100 naboi w magazynkach bębnowych mieszczących po 75 naboi każdy. Działko KwK 30 posiadało lufę o długości 97,1 kalibrów (1942 mm), szybkostrzelność praktyczną 120 strz/min, prędkość początkowa pocisku przeciwpancerno-smugowego wynosiła 801 m/sek. Kąt ostrzału: w płaszczyźnie pionowej od +20° do -9,5°. Używano amunicji przeciwpancernej, przeciwpancerno-smugowej i zapalającej. Pocisk przeciwpancerny przebijał pancerz o grubości 25 mm z odległości 350 m (przebita płyta pancerna umieszczona była pod kątem 30°). Część czołgów PzKpfw II Ausf. F i czołgi Ausf. G, J, H, L i M uzbrojone były w zmodyfikowane działko KwK 38. Działko KwK 38 (FLAK 38) posiadało lufę o długości 112,3 kalibrów (2246 mm), szybkostrzelność 220 strz/min, prędkość początkowa pocisku przeciwpancernego wynosiła 830 m/sek. Czołgi VK 1602 „Leopard" uzbrojone były w armatę KwK 39/1 L 60 kalibru 50 mm i karabin maszynowy MG 42 kalibru 7,92 mm. Zasadnicze uzbrojenie działa samobieżnego „Wespe" stanowiła haubica polowa (w Niemczech klasyfikowana jako lekka) le FH 18/2 L 28 (lufa 28 kalibrów — 2940 mm) z zapasem amunicji 32 naboi; działa pancernego „Marder" II armata przeciwpancerna PAK 36 (r) L 54 kalibru 76,2 mm (zapas 30 naboi), działa „Marder" II armata PAK 40/2 L 46 kalibru 75 mm z zapasem amunicji 37 naboi, zaś działa samobieżnego 15 cm sfl auf PzKpfw II haubica sIG 33 L 12 kalibru 150 mm. Dodatkowym uzbrojeniem dział pancernych i samobieżnych często był karabin maszynowy MG 34 umieszczony na zewnątrz przedziału bojowego i przystosowany do strzelania przeciwlotniczego. Czołgi PzKpfw II (F) Ausf. A i B obok miotaczy płomieni Flamm 40 uzbrojone były w karabin maszynowy MG 34 umieszczony w wieży. Amunicja do działek KwK 30 i 38 przewożona była w magazynkach mocowanych w wieży (zaczepy do mocowania magazynków umieszczone były na ścianie wieży i w kadłubie). W działach pancernych i samobieżnych amunicja znajdowała się w parkach amunicyjnych wewnątrz przedziału bojowego. Uzbrojenie osobiste członków załogi stanowiły pistolety P-08 („Luger") lub P-38 („Walther"), lub pistolety maszynowe MP-38 kalibru 9,0 mm. Używano celowników optycznych (teleskopowych) Zeiss TZF 4 (Ausf. a, b, c. A, B), TZF 4/36 (Ausf. D i E), TZF 4/38 (Ausf. C i F) lub TZF 10 (Ausf. G, L) dających 2,5 krotne powiększenie. Celownik optyczny umożliwiał prowadzenie skutecznego ognia na odległość do 1200 metrów. Karabin maszynowy MG 34 wyposażony był w celownik optyczny KgzF 2 i celownik szczerbinkowy. Działa pancerne i samobieżne posiadały celowniki Rblf 36. Spust broni (Bowden) połączony był z manipulatorami służącymi do kierowania podniesieniem broni i obrotem wieży.

UKŁAD NAPĘDOWY

Czołgi PzKpfw II Ausf. a, b, c i A-F napędzane były silnikami gaźnikowymi, czterosuwowymi, górnozaworo-wymi typu Maybach H L 57TR, H L 62TR i H L 62TRM. Czołg PzKpfw II Ausf. L„Luchs" napędzał silnik Maybach H L 66p, a czołg VK 1602 „Leopard" — Maybach H L 157. Wszystkie silniki były silnikami rzędowymi (tylko H L 157 miał układ V), sześciocylindrowymi, chłodzonymi cieczą. Rozruch silnika odbywał się za pomocą rozrusznika elektrycznego typu Bosch RKC 130/12-825 (Ausf. a), Bosch RJJK 130/12-1500 (Ausf. b), GTLN 600/12-1500 (pozostałe wersje). Możliwy był też rozruch ręczny. Paliwem była benzyna etylizowana o liczbie oktanowej 76. Paliwo znajdowało się w dwóch zbiornikach o łącznej pojemności 170 dm3 (102 i 68). Czołgi PzKpfw II Ausf. D i E miały jeden zbiornik o pojemności 200 dm3, PzKpfw II Ausf. L „Luchs" miał zbiornik o pojemności 235 dm3, VK 1602 „Leopard" 525 dm3. Gaźnik Solex 40 JFF II (PzKpfw II Ausf. L i VK 1602 miały dwa gaźniki) zasilała pompa paliwowa typu Pallas Nr 62601. Układ olejowy zamknięty. Sprzęgło suche dwutarczowe.

PRZYRZĄDY KIEROWANIA

Skrzynia przekładniowa mechaniczna z reduktorem typu ZF Aphon SSG 45 (2 i 6 bieg zsynchronizowane) — PzKpfw II Ausf. a i b —ZF Aphon SSG 46 (Ausf. A-F), Maybach Variorex VG 102128H (Ausf. D i E), ZF Aphon SSG 48 (Ausf. L). Skrzynia biegów Maybach posiadała 7 biegów do przodu i 3 biegi wsteczne. Napęd przenoszony był od silnika za pomocą wału napędowego umieszczonego po prawej stronie przedziału bojowego. Przekładnie synchroniczne. Wybór biegów za pomocą lewarka umieszczonego po prawej stronie stanowiska kierowcy. Hamulce bębnowe typu MAŃ, hamulec ręczny mechaniczny.

PODWOZIE

Podwozie i zawieszenie czołgu składało się z gąsienic, kół napędowych z przodu, kół i mechanizmów napinających z tyłu, kół nośnych i kół podtrzymujących. Czołgi PzKpfw II Ausf. a i b miały koła nośne umieszczone w trzech wózkach po dwa koła, amortyzowane przez resory ćwierćeliptyczne prowadzone w ramie nośnej łączącej wszystkie wózki kół nośnych. Od góry gąsienica była prowadzona przez trzy koła podtrzymujące, czołgi PzKpfw II Ausf. A-F posiadały pięć kół nośnych o wymiarach 550x105 mm zawieszonych niezależnie na pół-resorze eliptycznym, który był mocowany do wanny kadłuba. Od góry gąsienica była podtrzymywana przez cztery koła („Wespe" trzy koła) podtrzymujące o wymiarach Czołgi PzKpfw II Ausf. D i E miały podwozia typu Christie z czterema kołami nośnymi o dużej średnicy. Czołgi VK 901, VK 903, PzKpfw II Ausf. L miały podwozie konstrukcji inż. W. Kniepkampfa z dużymi kołami nośnymi umieszczonymi na osiach o różnej długości tak, że koła nośne nachodziły na siebie. Czołgi PzKpfw II posiadały gąsienice drobnoogniwkowe, dwugrzebieniowe składające się ze 108 ogniw (Ausf. D i E miały gąsienice składające się z 96 ogniw) o szerokości 300 mm (maksymalnie 360 mm Ausf. L) i długości 2400 mm. Rozstaw gąsienic wahał się od 1780 mm (Ausf. a, b), 1880 (Ausf. c, A-F), 1920 (Ausf. D i E), 2080 (Ausf. L) do 2430 mm (VK 1602). Czołgi PzKpfw II Ausf. E posiadały smarowane sworznie łączące ogniwa gąsienicy.

INSTALACJA ELEKTRYCZNA

Instalacja elektryczna jednoprzewodowa o napięciu 12 V chroniona bezpiecznikami, źródłem prądu była prądnica Bosch BNF 2,5/12BRS112 AL/ZMA/R8 (Ausf, a), Bosch BNG 2,5/1 2BR183 1 2AL/ZMA/R3 (Ausf. b c), Bosch BNG 2,5/AL/ZMA (pozostałe wersje ) lub akumulator ołowiany Bosch o napięciu 1 2 V i pojemności 120 A/h. Czołg VK 1602 „Leopard" miał cztery akumulatory 12 V, 105 A/h, a niektóre czołgi PzKpfw II Ausf. a1 dwa akumulatory 12 V, 60 A/h. Odbiornikami prądu były rozrusznik elektryczny, zapłon, dwa reflektory umieszczone z przodu czołgu o mocy 75 W każdy, lampa szlakowa (pozycyjna) typu Notek, lampki oświetlające tablicę przyrządów kierowcy, celownik i radiostację, sygnał dźwiękowy (klakson).

WYPOSAŻENIE ŁĄCZNOŚCI

Czołgi lekkie PzKpfw II Ausf. a, b, c, i F miały radiostacje krótkofalowe FuG 5 o mocy 15 W i odbiornik FuG 2 umieszczone w przedziale bojowym. Czołgi lekkie PzKpfw II Ausf. L „Luchs" miały radiostację FuG 12 o mocy 80 W i radiostację krótkiego zasięgu F.Spr.f. Czołgi były wyposażone w pistolety sygnałowe (rakietnice) typu „Walther" z kompletem rakiet sygnałowych. Każdy czołg miał chorągiewki sygnalizacyjne.

WYPOSAŻENIE DODATKOWE

Wyposażenie dodatkowe składało się z narzędzi saperskich (oskard, siekiera, łom i łopata) mocowanych do zaczepów na błotnikach. Każdy czołg posiadał dwie gaśnice śniegowe lub pianowe. Zestaw części zapasowych przewożony był w metalowych zasobnikach umieszczonych na błotnikach. Czołgi wyposażone były w ręczne pompy paliwowe służące do przepompowywania paliwa z beczek do kanistrów lub zbiorników paliwa. Na zaczepach montowanych na płycie czołowej i na wieży przewożono zapasowe ogniwa gąsienic. Dodatkowe koło nośne mocowane było na płycie czołowej. Kanistry z paliwem (w Afryce także z wodą) mocowane były na błotnikach i płycie silnika.

MALOWANIE l OZNAKOWANIE

Czołgi PzKpfw II (oraz wszystkie pojazdy pochodne) używane w latach 1937-1943 malowane były w sposób standardowy tzn. jednolicie na kolor ciemnoszary tzw. Panzergrau (RAL 7027) — instrukcja H.M nr 864 z 31 lipca 1940 roku. Prawdopodobne jest, że czołgi wysłane do Hiszpanii nosiły kamuflaż dwubarwny (ciemnoszaro-brązowy), używany w latach 1936-1937. Jako farby podkładowej używano farby tlenkowej w kolorze ceglastoczerwonym. Wnętrze czołgu malowano farbą białą lub kremową. 18 lutego 1943 roku — instrukcja H.M. nr 181— wprowadzono nowy system malowania polegający na pokryciu całego pojazdu jednolicie kolorem ciemnożółtym (Mittelsand). Na kolor bazowy w warunkach polowych nanoszono nieregularne plamy w kolorach: oliwkowozielonym (Olive Griin RAL 8002), czerwnonobrązowym (Brun RAL 8017). Zastosowane kolory i układ plam uzależniony był od pory roku i warunków terenowych w jakich był użytkowany dany pojazd. Wszystkie farby dostarczane były do jednostek bojowych w postaci pigmentu (opakowania po 10 kg), który był rozcieńczany za pomocą wody, ropy naftowej, nafty.

Czołgi i działa samobieżne używane w Afryce Północnej początkowo nosiły malowanie europejskie, później (instrukcja H.M nr 281 z 17 marca 1941 roku) polecono pomalowanie pojazdów farbą żółtobrązową (Sandgelb RAL 8000). Jako farby deformującej używano farby zielonoszarej (Grau Griin RAL 7008). Instrukcja z 25 marca 1942 roku (H.M nr 315) nakazywała zastąpienie koloru Sandgelb RAL 8000 kolorem piaskowym (Sand-brun RAL 8020), który był uzupełniony nieregularnymi plamami w kolorze ciemnoszarym Panzergrau RAL 7027. W ostatnim okresie wojny stosowano także malowanie z zastosowaniem nieregularnych białych plam tzw. am-bush (np. działa samobieżne „Wespe"). W warunkach zimowych czołgi malowane były zmywalną białą fabą, H.M nr 1128 z 18 listopada 1941 roku.

Znaki rozpoznawcze krzyże belkowe (Balkenkreuz) malowane były na ścianach bocznych kadłuba, na płycie czołowej, rzadziej na płycie tylnej pancerza. W latach 1937-1939 nie malowano żadnych znaków. Podczas kampanii wrześniowej malowano białą lub żółtą farbą pełne krzyże (sporadycznie białe z żółtą obwódką lub odwrotnie). Taki system malowania znaków okazał się dogodny dla... celowniczych polskich dział, którzy mieli doskonały punkt celowania. W warunkach polowych krzyże zamalowywano błotem lub żółtą farbą. Na przełomie 1939-1940 wprowadzono nowy typ znaków rozpoznawczych — czarny cienki krzyż z białą obwódką, podobny do znaku stosowanego w Luftwaffe. Od połowy 1941 roku malowano krzyż o szerszych ramionach. Wielkość żaków rozpoznawczych — od 200 do 250 mm. W celu ułatwienia rozpoznania z powietrza własnych czołgów z tyłu czołgu, na pokrywie silnika, wykładana była flaga państwowa III Rzeszy. Każda dywizja pancerna miała własny znak rozpoznawczy w postaci symbolu geometrycznego (znaku runicznego), który malowany był kolorem żółtym (rzadziej czerwonym lub białym) na płycie czołowej i tylnej oraz niekiedy na wieży i z boku kadłuba. Wielkość znaków 100-1500 mm.

Nieliczne czołgi posiadały napisy pamiątkowe upamiętniające poległych członków załóg, miejsca bitew itp. Przynależność do danej jednostki, pododdziału określał' biały lub czerwony numer taktyczny malowany na wieży lub kadłubie. W niektórych jednostkach (np. 14. czy 19. dywizjach pancernych) numery taktyczne malowano kolorem żółtym. Czołgi wcześniejszych wersji posiadały numery taktyczne malowane białą farbą na metalowej płytce umocowanej do boku kadłuba czołgu. Numery były trzycyfrowe, pierwsza cyfra oznaczała kompanię, druga pluton, a ostatnia kolejny numer czołgu w plutonie. Przykładowo 324 to czołg z 3. kompanii, czwarty czołg w 2. plutonie. Czołgi będące w jednostkach dowodzenia miały numery dwucyfrowe, czołgi dowództwa pułku dodatkowo oznaczano literą „R". Niektóre czołg i PzKpfw M Ausf. L i „Wespe" posiadały nałożony na pancerz zimmerit (pasta cementowo-gipsowa nakładana na pancerz, chroniła przed minami magnetycznymi, neutralizując pole magnetyczne wytwarzane przez kadłub czołgu). Czołgi znajdujące się na uzbrojeniu pododdziałów saperskich i technicznych miały namalowane znaki taktyczne tych jednostek.  

 

 

 

 

 

Strona główna   Czołgi