MINI SŁOWNIK

                                                                             

 

 Strona główna

 

Ta strona to mini-słownik pojęć związanych z bronią pancerną ( i nie tylko).  Kolejność haseł nie jest alfabetyczna. 

Armata czołgowa - 

armata o konstrukcji przystosowanej do montowania w wieży czołgu i przeznaczona do zwalczania pojazdów pancernych przeciwnika w odległości 1000-3000m. A.cz. charakteryzuje się zwartością budowy komory nabojowej oraz małą długością odrzutu przy strzale, co uwarunkowane jest małą przestrzenią wieży czołgu. Zwykle jest to armata półautomatyczna, niekiedy automatyczna. A.cz. ma lufę o długości 40-70 kalibrów i jest przystosowana do strzelania pociskami podkalibrowymi przeciwpancernymi i kumulacyjnymi. Długa lufa i duży ładunek prochowy, stanowiący ok. 25-30% całkowitej masy naboju, nadają pociskowi prędkość początkową rzędu 900-1200m/s, a niekiedy do 1500m/s. Duża prędkość początkowa zapewnia płaski tor lotu pocisku; umożliwiając prowadzenie ognia na wprost do celów. A.cz. osadzona jest w kołysce zawieszonej przegubowo w wieży czołgu, umożliwiając naprowadzanie na cel w płaszczyźnie pionowej; w płaszczyźnie poziomej osadzona jest nieruchomo i naprowadzana na cel poprzez obrót wieży czołgu. A.cz. ma celownik optyczny, a zamek zwykle klinowy, niekiedy, w działach pancernych, śrubowy. W nowych typach czołgów zwykle jest to armata stabilizowana w obu płaszczyznach. 

Celownik armaty czołgu - 

urządzenie umożliwiające nadanie lufie armaty (za pośrednictwem mechanizmów naprowadzających) odpowiedniego położenia w przestrzeni, zapewniającego przejście średniego toru pocisku przez cel. C.a.cz. umożliwia także prowadzenie ognia z karabinu maszynowego sprzężonego z armatą. Początkowo stosowano celowniki wziernikowe ( ogólna zasada działania jak w broni strzeleckiej ). Jako bardziej doskonałe zaczęto stosować celowniki optyczne, np. peryskopowe oraz teleskopowe, których głowica (obiektyw) mocowana jest do kołyski armaty. Celowniki peryskopowe zapewniały prowadzenie obserwacji okrężnej, jednak ich układ optyczny i mechaniczny był bardzo skomplikowany. Celowniki teleskopowe umożliwiały dokładniejsze naprowadzanie broni na cel, miały prostszy układ optyczny, ale mniejsze o ok. 15-50% pole widzenia. Ulepszone celowniki teleskopowe miały oświetlenie skali i krzyża celowniczego, co umożliwiało prowadzenie ognia w nocy. 

Czołg - 

opancerzony, najczęściej gąsienicowy wóz bojowy, uzbrojony w działo umieszczone w wieży obrotowej, a także w broń maszynową umieszczoną również w wieży i sprzężoną z działem lub nieruchomo w kadłubie. Korpus cz. wykonany jest z reguły z płyt pancernych. Cz. charakteryzują trzy podstawowe cechy: manewrowość, siła ognia oraz osłona pancerna wg których ocenia się podstawowe walory bojowe. Jest zasadniczym środkiem prowadzenia walki lądowej, zwłaszcza natarcia, przełamywania umocnionej obrony, zwalczania wozów bojowych i schronów oraz niszczenia siły żywej. 

Istnieją czołgi przeznaczone do specjalnych zadań:

1) czołg pływający, o hermetycznej konstrukcji pozwalającej na pokonywanie przeszkód wodnych wpław,

2) czołg powietrzno-desantowy, lekki, o słabszym (cieńszym) niż zazwyczaj pancerzu, przystosowany do przewozu drogą powietrzną (śmigłowcami, szybowcami itp.). Czołg powietrzno-desantowy może być zrzucany na spadochronie; wykorzystuje przy lądowaniu specjalną amortyzującą wstrząs paletę, umocowaną do gąsienic.

3) czołg saperski, czołg ze specjalnym wyposażeniem, przystosowany do prowadzenia prac inżynieryjnych w strefie ognia. Czołg saperski nie posiada uzbrojenia, w jego miejsce zamontowane są urządzenia pozwalające na wykonywanie określonych zadań, np. zasypywanie rowów, torowanie dróg na polach minowych.

Gąsienicowy układ bieżny - 

mechanizm umożliwiający poruszanie się pojazdów wojskowych w terenie i pokonywanie przeszkód naturalnych i sztucznych. Składa się z taśmy gąsienicowej, kół nośnych, koła napędzającego, koła kierunkowego; dodatkowo w niektórych rozwiązaniach stosowane są rolki podtrzymujące, koła (rolki) napinające.

Gąsienica pojazdu - 

wiele ogniw metalowych specjalnie ukształtowanych i połączonych ze sobą przegubowo sworzniami. G.p. przewijana przez koła napędzające tworzy tory, po których toczą się koła pojazdu. Złączona i napięta g.p. zamontowana na pojeździe tworzy obwód składający się z części oporowej, dwóch części pochyłych i części górnej. Dzięki zaczepieniu części oporowej o grunt powstaje siła pociągowa konieczna do poruszania pojazdu. 

Kadłub pancerny - 

skrzynia wykonana z płyt pancernych, stanowiąca samonośne nadwozie czołgu, transportera opancerzonego lub bojowego wozu piechoty. K.p. stanowi ochronę załogi i rozmieszczonych w nim mechanizmów, zespołów, układów oraz uzbrojenia przed ogniem nieprzyjaciela.

Klasyfikacja czołgów - 

podział czołgów na grupy wg ich wartości bojowej, cech charakterystycznych oraz spełnianych zadań. Kryteria k.cz. były rozmaite w różnych państwach. Zawsze jednak brano pod uwagę albo przeznaczenie taktyczne czołgu, albo jedną z cech technicznych: ciężar lub uzbrojenie. 

Koła nośne czołgu - 

zespół jezdny służący do przekazywania masy czołgu na grunt i podtrzymywania kadłuba; powodują przez toczenie się po gąsienicach przemieszczanie kadłuba oraz prowadzą dolną gałąź gąsienicy.

MG - 

oznaczenie szeregu wzorów niemieckich karabinów maszynowych, produkowanych przez przemysł zbrojeniowy Niemiec, pochodzi od nazwy Maschinengewehr. Do bardziej znanych wzorów MG należą: MG 08 i MG 08/15 - z okresu I wojny światowej, MG 34 - uniwersalny karabin maszynowy kalibru 7,92mm, MG 42 - uniwersalny km kalibru 7,92mm ( w konstrukcji tej broni, zwłaszcza w mechanizmie ryglowania, wykorzystano polskie rozwiązania przechwycone w 1939 roku. Konstruktor (dr Grunow  z firmy Grossfuss w Dobeln) wprowadził w MG 42 po raz pierwszy maksymalne stosowanie części tłoczonych. 

Rygiel wieży - 

blokowanie wieży czołgu, ustalenie położenia wieży względem korpusu czołgu na okres marszu lub transportu czołgu, - wieżę blokuje się zwykle mechanizmem zapadkowym, unieruchamiającym element zębaty połączony za wieżą względem elementu zębatego - koła zębatego mechanizmu napędu wieży lub też przez cierne zablokowanie łożyskowania. 

Kumulacyjny pocisk -

rodzaj pocisku przeciwpancernego, w materiale wybuchowym, w przedniej części pocisku, znajduje się stożkowe zagłębienie wyłożone najczęściej miedzią. Pocisk wybucha w odpowiedniej odległości od pancerza i na wskutek efektu Monroe powstaje wąski strumień roztopionego metalu o bardzo wielkiej prędkości 8230m/sek, który "przetapia" pancerz czyniąc otwór osiem do dziesięciu razy większy od strumienia. Wewnątrz czołgu następuje eksplozja i rozrzut lecących z wielką prędkością cząstek metalu.

Pancerz - 

jakość osłony czołgu jest wypadkową materiału użytego do jego konstrukcji, cech budowy oraz rozmiaru. Przez wiele lat czołgi konstruowano ze stalowych płyt pancernych, zwykle ze stali niklo-chromo-molibdenowej, walcowanych lub odlewanych. Skuteczność pancerza podnosi dobry projekt, na przykład nachylone powierzchnie dla zwiększenia rzeczywistej grubości do przebicia oraz unikanie prostopadłych fragmentów i załomów lub po prostu zastosowanie grubszych płyt, co zwiększa oczywiście masę czołgu. Nachylenie pancerza zapewnia lepszą osłonę przed pociskami przebijającymi, dając w praktyce dłuższą drogę penetracji, a jeszcze większą efektywną grubość balistyczną. Tak więc płyta o grubości 102 mm nachylona pod kątem 60º ma rzeczywistą grubość poziomą 200 mm, ale zapewnia osłonę balistyczną równą 300 mm prostopadłej płyty pancernej. Ponieważ efektywna grubość jest większa, płyta może być cieńsza, co pozwala na zmniejszenie masy. Jednym ze sposobów optymalizacji osłony jest umacnianie pancerza w  obszarach największych zagrożeń.

       Tak więc najgrubszy pancerz montuje się na płycie czołowej i przedniej ścianie wieży, o cieńszym przekroju na górze i tylnych powierzchniach kadłuba i wieży, a najcieńszy w podłodze kadłuba. 

Peryskop pojazdu - 

pryzmatyczny przyrząd optyczny umożliwiający członkom załogi pojazdu prowadzenie obserwacji pola walki, rozpoznanie celów, określanie odległości do nich, prowadzenie i korygowanie ognia.

Panzerfaust - 

bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny (pancerzownica) jednorazowego użytku, konstrukcji niemieckiej z okresu II w.ś. Produkowany był w trzech odmianach: I, II i 60m. Nadkalibrowe granaty kumulacyjne o kalibrze 100mm (I) i 150mm (II,  60m) miały donośność skuteczną około 30m i mogły przebijać pancerz o grubości 150-240mm. Masa wraz z granatem i ładunkiem miotającym 3,25 - 5,35 kg, prędkość początkowa granatu do 40 m/s. 

Oporopowrotnik - 

urządzenie do zahamowania odrzutu lufy, spowodowania jej powrotu w położenie przed strzałem oraz utrzymania lufy w tym położeniu przy dowolnych kątach podniesienia. Zadaniem o. jest zmniejszenie niszczącego działania wystrzału na łoże.

Noktowizor - 

urządzenie optyczno-elektroniczne umożliwiające obserwację terenu i obiektów w zakresie promieniowania podczerwonego bezpośrednio niewidocznego dla oka. Działanie n. polega na wykorzystaniu promieniowania odbitego od otaczających przedmiotów.

Mina przeciwpancerna - 

środek rażący (ładunek materiału wybuchowego) w kadłubie z urządzeniem zapalającym i reagującym. Masa materiału wybuchowego waha się od 2 do 10 kg. Stosowane są też ładunki kształtowe (kumulacyjne). Miny p. mogą być ustawiane jako nieusuwalne i nierozbrajalne ( w przypadku ich usuwania z pola minowego lub wykręcania zapalnika detonują). Wiele typów m.p. nie ma elementów metalowych, względnie masa części metalowych jest tak mała, że uniemożliwia ich wykrycie za pomocą indukcyjnych wykrywaczy min. Są także miny p. bezkadłubowe wykonane z samego materiału wybuchowego. M.p. wyposażone są niekiedy w elementy przeciwtrałowe, dzięki którym wybuch następuje nie pod trałem, a dopiero pod wozem bojowym. W zależności od skutków działania m.p. dzielą się na: przeciwgąsienicowe, przeciwdenne i przeciwburtowe. 

Wózek - 

część układu jezdnego czołgu w postaci konstrukcji niosącej zespół kilku kół nośnych, zamocowanej za pośrednictwem sprężyn i amortyzatorów do jego kadłuba lub podwozia.

 Mechanizm napinania gąsienicy - 

zwykle urządzenie ślimakowe przemieszczające w poziomie koło napinające gąsienicy wozu bojowego. M.n.g. służy do regulacji wstępnego napięcia gąsienicy czołgu w czasie obsługiwania technicznego lub wymiany gąsienicy.   

Maskowanie pojazdu - 

zespół czynności w celu ukrycia całkowitego lub jak najpóźniejszego ewentualnego wykrycia pojazdu przez nieprzyjaciela. Podstawowym sposobem jest malowanie na kolory ochronny w zależności od otoczenia lub pory roku, a także maskowanie za pomocą pozorowanego zmieniania kształtu przez odpowiednie malowanie, tzw. deformacyjne i ewentualne dobudowanie szczegółów zmieniających zasadniczo wygląd pojazdu (tzw. kamuflaż). Innym rodzajem m.p. jest stosowanie siatki maskowniczej lub okresowo gałęzi drzew.

Łączność wewnętrzna czołgu - 

łączność umożliwiająca dowódcy wozu bojowego dowodzenie załogą oraz utrzymywanie kontaktu między poszczególnymi członkami załogi. W czołgach starego typu załoga porozumiewała się prostymi umówionymi znakami ( pociąganie za odpowiednią część munduru, uderzenie w ramię itp.). Posługiwanie się głosem jest niemożliwe ze względu na duże natężenie hałasu wewnątrz pojazdu. Doskonalszą formą było stosowanie rur głosowych podobnych do stosowanych na okrętach. Następnie stosowano systemy sygnalizacji świetlnej - na pulpitach różnych członków załogi dowódca ze swego stanowiska zapalał lub gasił odpowiednie lampki, lub też ich kombinacje,  co oznaczało wykonanie z góry umówionej czynności. Zamiast sygn. świetlnej stosowany był też telegraf maszynowy. Wraz z rozwojem technicznych środków łączności system ł.w.cz. został znacznie udoskonalony. Czołg wyposażono w urządzenia telefoniczne jedno- i dwustronne z mikrofonami i słuchawkami lub też głośnikami. Z czasem mikrofony zastąpiono laryngofonami. Laryngofony i słuchawki umieszczono w hełmie ochronnym, tzw. hełmofonie. Jest to tzw. czołgowy telefon wewnętrzny, który umożliwia utrzymywanie łączności nie tylko wewnątrz pojazdy, ale także w wyjątkowych przypadkach przejście na łączność zewnętrzną za pośrednictwem radiostacji.  

Laryngofon - rodzaj mikrofonu używanego w pomieszczeniach o dużym poziomie szumów (np. czołgach) L. przetwarza drgania krtani powstające podczas mowy w sygnały elektr. Najczęściej wmontowany jest w hełm czołgisty i po założeniu hełmu ściśle przylega do krtani.

KW - 

oznaczenie ciężkiego czołgu radzieckiego utworzone od pierwszych liter imienia i nazwiska marszałka Klimenta Woroszyłowa . Czołg KW był zbudowany w 1939 roku i produkowany do 1943 w kilku odmianach: KW-1, KW-2, KW-8, KW-85. Wszystkie odmiany napędzane były silnikiem wysokoprężnym 12-cylindrowym o mocy 600KM. Odmiana KW-8 wyposażona była w miotacz ognia. Od 1943 roku na bazie czołgu KW rozpoczęto produkcję czołgów ciężkich IS. 

Hamulec czołgu - 

urządzenie służące do hamowania w celu zmniejszenia prędkości jazdy przed przeszkodą, szybkiego zatrzymywania, utrzymywania czołgu na wzniesieniach i spadkach oraz realizacji skrętu. H.cz. składa się z elementu ruchomego: obracających się bębnów i tarcz hamulcowych i nieruchomego: taśmy, szczęki oraz tarcze. Zgodnie z tym hamulce mogą być: taśmowe, szczękowe i tarczowe.

Ekran przeciwkumulacyjny - 

osłona, zwykle metalowa, umieszczana w odległości 10-50cm od pancerza pojazdu, chroniąca częściowo pancerz zasadniczy przed pociskami kumulacyjnymi, powodująca zainicjowanie efektu kumulacyjnego pocisku przed jego dojściem do pancerza czołgu.

 Guderian Heinz -

 (1888-1954), niemiecki generał pułkownik (1940), teoretyk broni pancernej. W armii pruskiej od 1907. Organizator niemieckich wojsk pancernych. W latach 1935-1939 był dowódcą 2 DPanc. XI Korpusu Pancernego, szefem wojsk szybkich. Od sierpnia 1939 dowodził XIX KPanc. oraz Grupą Pancerną Guderian, które wzięły udział w wojnie z Polską (wojna obronna Polski 1939) i Francją.  W czasie wojny ze Związkiem Radzieckim sprawował dowództwo nad II Grupą Pancerną (przemianowaną na II Armię Panc.). Po klęsce pod Moskwą w grudniu 1941 został zdymisjonowany. Powrócił do służby w 1944 jako szef sztabu wojsk lądowych. W marcu 1945, po klęskach armii niemieckiej, został zwolniony ze stanowiska. Autor m.in. "Achtung Panzer" (1937), "Wspomnienia żołnierza" (1951, wyd. pol. 1958)

Studzianki

od 1969 Studzianki Pancerne, wieś w północnej części województwa radomskiego, nad Radomką i Nurcem. Ok. 210 mieszkańców (1984). Podczas II wojny światowej miejsce bitwy toczonej 9-16 VIII 1944 przez 1 Brygadę Pancerną im. Bohaterów Westerplatte i radziecką 8 Armię Gwardyjską z dwoma niemieckimi dywizjami pancernymi i dywizją grenadierów. Bitwa miała decydujące znaczenie dla utrzymania przyczółka warecko-magnuszewskiego, w jej trakcie 1 Brygada zniszczyła ok. 40 czołgów i dział pancernych, 9 transporterów opancerzonych, 26 dział i moździerzy oraz zdobyła baterię armat. Niemcy ponieśli także znaczne straty w żołnierzach.                                                                      

Pocisk -

każde ciało o określonym kształcie i właściwościach, wyrzucane z broni miotającej (np. łuku, katapulty, karabinu, działa), służące do rażenia celów na odległość (dzięki energii kinetycznej lub za pomocą umieszczonego w nim ładunku) bądź też do innych zadań, np. oświetlania, zadymiania. Zależnie od rodzaju broni miotającej, z której pocisk jest wyrzucany, rozróżnia się pociski: strzelecki, artyleryjski oraz odrzutowy (z silnikiem rakietowym - pocisk rakietowy, z silnikiem przepływowym - pocisk przepływowy). Ze względu na sposób rażenia pociski dzieli się na: uderzeniowe (rażące cel dzięki swej energii kinetycznej lub wybuchające przy zetknięciu z przeszkodą) oraz rozpryskowe (wyposażone w zapalnik czasowy, wybuchające w powietrzu w określonym punkcie toru po upływie określonego czasu).

Lufa -

 główna część broni palnej nadająca pociskom odpowiedni kierunek lotu. Rozróżnia się: lufy gwintowane (gwint o dużym skoku nadaje pociskom ruch obrotowy), stosowane w broni strzeleckiej, i lufy niegwintowane (gładkie), stosowane w moździerzach, działach bezodrzutowych, wyrzutnikach rakietowych itp.

Wehrmacht

nazwa sił zbrojnych II Rzeszy Niemieckiej. Powstał 21 maja 1935 przekształcony z Reichswehry. Obejmował siły lądowe (Heer), lotnictwo (Luftwaffe), marynarkę wojenną (Kriegsmarine). Szybko rozbudowywany ze 100 tys. żołnierzy po traktacie wersalskim (1919), do 800 tys. w 1938 i 13 mln w 1944. Na jego czele stał minister sił zbrojnych i zwierzchnik Oberkommando der Wehrmacht (OKW) feldmarszałek von Blomberg (do 1938). Po ataku na ZSRR powołano do życia Oberkommando der Herres (OKH), kierujące operacjami wojskowymi w konflikcie ze Związkiem Radzieckim. Po moskiewskiej bitwie A. Hitler zdymisjonował feldmarszałka Wehrmachtu von Brauchitsa i sam sprawował dowództwo przy pomocy kolejnych dowódców OKH (F. Halder, K. Zeitzler, H. Guderian, H. Krebes). Po zamachu na Hitlera (22 lipca 1944) nastąpiły masowe aresztowania i śmierć wielu wyższych oficerów Wehrmachtu (m.in. feldmarszałek E. Rommel). Oddziały te dokonywały masowych zbrodni. W okresie II wojny światowej stracił 8 mln żołnierzy.

Rommel Erwin

(1891-1944), niemiecki feldmarszałek. Uczestniczył w I wojnie światowej, odznaczony najwyższym odznaczeniem cesarskim Pour le Mérite. Jeden z czołowych dowódców Wehrmachtu. 1941-1943 na czele Afrikakorps walczył w Libii i Tunezji (sukcesy na afrykańskim froncie przyniosły mu przydomek Lisa Pustyni). Od grudnia 1943 dowódca grupy armii B we Francji, broniącej wału atlantyckiego. Podejrzany o udział w spisku na życie A. Hitlera 20 VII 1944. Zmuszony do popełnienia samobójstwa.